Dom Belházyego w Bańskiej Szczawnicy
Dom Belházyego to jeden z najcenniejszych zabytków architektury renesansowej na Słowacji, usytuowany w malowniczej Bańskiej Szczawnicy. Jego historia, unikalna konstrukcja oraz znaczenie kulturowe sprawiają, że jest to miejsce warte odwiedzenia. W 1961 roku obiekt został wpisany do rejestru jako narodowy pomnik kultury, co podkreśla jego historyczną wartość oraz znaczenie dla lokalnej społeczności.
Położenie i otoczenie
Zespół budynków Domu Belházyego znajduje się w sercu Bańskiej Szczawnicy, około 150 metrów na południowy zachód od centralnego placu miejskiego, Námestie Svätej Trojice. Obiekt umiejscowiony jest w narożniku ulic Andreja Sládkoviča oraz Špitálska, co czyni go łatwo dostępnym dla turystów. Wznosi się u stóp stoku, który prowadzi na szczyt Paradajs, oferując jednocześnie piękne widoki na okoliczne tereny. Takie położenie sprawia, że Dom Belházyego stanowi istotny element architektonicznego krajobrazu miasta.
Historia budowli
Historia Domu Belházyego sięga przełomu XIV i XV wieku, kiedy to powstały dwa pierwotne domy. Jednym z nich była struktura połączona z górniczą sztolnią z XIII wieku, co jest charakterystyczne dla Bańskiej Szczawnicy – miasta znanego z długiej tradycji górnictwa. W 1616 roku doszło do połączenia obu domów, co miało miejsce za sprawą Zigmunda Eggsteina von Ehrenegg, bogatego mieszczanina i przedsiębiorcy górniczego. Przebudowa obejmowała dobudowę zachodniego skrzydła oraz narożnego wykuszu, co przyczyniło się do uzyskania charakterystycznego kształtu litery „L”. W drugiej połowie XVII wieku dokonano kolejnych zmian – nadbudowy drugiej kondygnacji i przekształcenia wnętrza na mniejsze pomieszczenia.
W XVIII wieku Dom Belházyego przeszedł barokową przebudowę, kiedy to był własnością burmistrza Jána Belházyego. W wyniku tych prac dodano arkadową galerię oraz jednokondygnacyjne skrzydło, które zamknęło dziedziniec od północnej strony. Zmieniono także główną fasadę budynku, nadając jej bogate dekoracje malarskie, które niestety uległy zniszczeniu podczas późniejszych restauracji. Zakończenie XVIII wieku przyniosło dalsze zmiany – dobudowano arkadowe galerie od strony tylnego dziedzińca oraz dokonano renowacji murów otaczających obiekt.
Rola edukacyjna i współczesne wykorzystanie
Dom Belházyego miał również znaczenie edukacyjne; w latach 1770–1900 mieściła się tu katedra chemii Akademii Górniczej. Po przeniesieniu katedry fizyki w 1900 roku nadbudowano drugą kondygnację nad północnym skrzydłem budynku. Przez wiele lat obiekt pełnił różne funkcje edukacyjne i społeczne. W latach 1994–2006 znajdowała się tu katedra ekologii i środowiska Uniwersytetu Technicznego w Zwoleniu oraz detaszowana pracownia katedry UNESCO.
W latach 1992–1996 Dom Belházyego był siedzibą Słowackiego Czerwonego Krzyża oraz punktem pobierania krwi od honorowych dawców. Po zakończeniu tych działalności obiekt stał się własnością miasta i był wynajmowany przez przedsiębiorstwo Slovenský vodohospodársky podnik aż do 2010 roku. W 1990 roku przeprowadzono generalny remont budynku oraz jego otoczenia, co przywróciło mu dawny blask.</p
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).